به گزارش تازه‌های اقتصاد در شرایطی که اقتصاد ایران طی ماه‌های گذشته دوره‌ای کم‌سابقه از نااطمینانی تجاری را پشت سر گذاشته، افزایش هزینه بیمه، لجستیک و حمل‌ونقل نیز به بخشی از هزینه تجارت تبدیل شده است. معاون سازمان توسعه تجارت ابتدای مهرماه اعلام کرد هزینه‌های ناشی از جنگ، از جمله بیمه و حمل، بالا رفته و تجارت برخی کالاهای صادراتی کم‌ارزش و خام را دشوارتر کرده است. اهمیت این فشار زمانی روشن‌تر می‌شود که بخش بزرگی از تجارت ایران به حمل دریایی وابسته است؛ طبق اعلام سازمان توسعه تجارت، از حدود ۱۵۵ میلیون تن صادرات و ۴۲ میلیون تن واردات سال ۱۴۰۴، حدود ۱۰۰ میلیون تن صادرات و ۳۰ میلیون تن واردات از راه خلیج فارس و دریای عمان جابه‌جا شده است.
چرخش صادرات پس از زمستان منفی
در میان ارقامی که مرکز آمار برای نخستین فصل سال منتشر کرده، تغییر جهت قیمت دلاری کالاهای صادراتی یکی از روشن‌ترین نشانه‌های بهبود نسبت به زمستان است؛ شاخصی که در سه ماه پایانی ۱۴۰۴ کاهش یافته بود، در بهار دوباره رو به بالا رفت و از ۱۰۴.۷ به ۱۰۷ رسید. به این ترتیب، قیمت دلاری صادرات نسبت به فصل قبل ۲.۲ درصد افزایش یافت؛ در حالی که در زمستان کاهش ۰.۸ درصدی برای آن ثبت شده بود. این تغییر، نخستین نشانه از بهتر شدن سمت صادرات در بهار است؛ نشانه‌ای که در نرخ‌های دیگر هم دیده می‌شود.
وقتی نرخ نقطه‌به‌نقطه صادرات نیز در کنار تغییر فصلی قرار می‌گیرد، چرخش بهار آشکارتر می‌شود؛ قیمت دلاری کالاهای صادراتی در زمستان نسبت به فصل مشابه سال قبل ۲.۵ درصد کاهش داشت، اما در بهار این نرخ به مثبت ۱.۹ درصد رسید. تورم سالانه دلاری نیز هنوز منفی ۱.۳ درصد است، اما در مقایسه با منفی ۲.۴ درصد زمستان، افت کمتری را نشان می‌دهد. مجموعه این ارقام از بهبود محدود قیمت دلاری صادرات نسبت به پایان سال گذشته حکایت دارد.
در بخش ریالی نیز با وجود کاهش شتاب افزایش قیمت نسبت به سه ماه پایانی سال، سطح شاخص کالاهای صادراتی همچنان بالاتر رفته است؛ شاخص ریالی صادرات از ۵۱۷.۷ در زمستان به ۶۰۶.۸ در بهار رسیده و رشد فصلی ۱۷.۲ درصدی را ثبت کرده است، در حالی که افزایش فصلی این شاخص در زمستان ۵۹.۶ درصد بود. بنابراین قیمت صادرات همچنان صعودی است، اما جهش سنگین زمستان در بهار تکرار نشده است.
در مقایسه با فصل مشابه سال قبل نیز ارقام ریالی صادرات از ادامه رشد بالای شاخص حکایت دارد؛ تورم نقطه‌به‌نقطه ریالی صادرات که در زمستان ۶۶ درصد بود، در بهار به ۹۱.۱ درصد رسیده و تورم سالانه نیز از ۵۰.۸ درصد به ۶۲.۱ درصد افزایش یافته است. تفاوت جهت حرکت تورم فصلی با نرخ‌های نقطه‌ای و سالانه تناقضی در آمار ایجاد نمی‌کند، زیرا هرکدام دوره متفاوتی را با فصل جاری مقایسه می‌کنند.
در ترکیب سبد صادراتی نیز بخش بزرگی از وزن شاخص در چند گروه متمرکز شده و تغییر قیمت این گروه‌ها اثر بیشتری بر شاخص کل دارد؛ فلزات معمولی با سهم نزدیک به ۳۰ درصد، بزرگ‌ترین وزن را در اختیار دارند و پس از آن صنایع شیمیایی با حدود ۱۸.۵ درصد، مواد پلاستیکی با حدود ۱۶.۵ درصد و محصولات معدنی با بیش از ۱۲ درصد قرار می‌گیرند. افزایش قیمت دلاری در این گروه‌های سنگین، به‌ویژه صنایع شیمیایی، محصولات معدنی و فلزات معمولی، از عوامل اصلی خروج شاخص صادرات از افت زمستان و ثبت رشد ۲.۲ درصدی در بهار بوده است.
در اقتصادی که نرخ ارز و نحوه تبدیل ارزش‌های خارجی به ریال تأثیر زیادی بر آمار تجارت دارد، رشد ۹۱.۱ درصدی قیمت ریالی صادرات نسبت به بهار سال گذشته را نمی‌توان معادل افزایش مشابه قیمت کالاهای ایرانی در بازار خارجی دانست؛ زیرا در همان مقایسه، قیمت دلاری صادرات فقط ۱.۹ درصد افزایش یافته است.
در کنار اختلاف قابل توجه میان ارقام ریالی و دلاری، داده‌ها نشان می‌دهد بخش مهمی از رشد شاخص ریالی را نمی‌توان صرفاً به گران‌تر شدن کالای صادراتی در بازار خارجی نسبت داد. از این زاویه، داده دلاری تصویر روشن‌تری از تغییر قیمت خارجی صادرات ارائه می‌کند؛ تصویری که در بهار نسبت به زمستان بهتر شده، اما هنوز از یک رشد پرقدرت حکایت ندارد.
شتاب واردات در نخستین فصل سال
در سوی دیگر تجارت خارجی، آنچه بیش از همه در ارقام بهار جلب توجه می‌کند، جهش شاخص ریالی کالاهای وارداتی است؛ شاخصی که از ۲۴۸۳.۹ در زمستان ۱۴۰۴ به ۳۸۵۳ در بهار ۱۴۰۵ رسیده و تنها طی یک فصل ۵۵.۱ درصد بالا رفته است. سه ماه قبل، افزایش فصلی این شاخص ۱۲.۱ درصد بود و در نخستین فصل سال، شتاب افزایش قیمت واردات به‌طور محسوسی بیشتر شده است.
وقتی رشد ریالی واردات و صادرات در یک دوره زمانی مشترک کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، تفاوت شدت افزایش قیمت دو سوی تجارت آشکارتر می‌شود؛ قیمت ریالی صادرات در بهار ۱۷.۲ درصد افزایش یافته، در حالی که واردات در همان دوره ۵۵.۱ درصد گران‌تر شده است. به این ترتیب، رشد قیمت واردات در نخستین فصل سال بیش از سه برابر صادرات بوده و نسبت قیمتی دو سوی تجارت به زیان صادرات تغییر کرده است.
در مبنای دلاری نیز با کنار گذاشتن بخش بزرگی از اثر تغییرات ریالی، جهت کلی ارقام تغییر نمی‌کند؛ شاخص قیمت دلاری واردات از ۱۸۴.۹ در زمستان به ۲۰۳.۲ در بهار رسیده و رشد فصلی آن از ۶.۴ درصد به ۹.۹ درصد افزایش یافته است، در حالی که قیمت دلاری صادرات در همان دوره فقط ۲.۲ درصد بالا رفته است.
در مقایسه با بهار سال گذشته نیز اختلاف میان رشد قیمت واردات و صادرات پررنگ‌تر دیده می‌شود؛ قیمت دلاری کالاهای وارداتی نسبت به بهار ۱۴۰۴ حدود ۲۷.۲ درصد افزایش یافته، در حالی که رشد متناظر صادرات تنها ۱.۹ درصد بوده است. تورم سالانه دلاری واردات نیز ۲۵.۱ درصد ثبت شده، اما نرخ سالانه دلاری صادرات همچنان منفی ۱.۳ درصد است.
در ترکیب سبد وارداتی نیز وزن اصلی بر دوش ماشین‌آلات قرار دارد؛ گروهی که نزدیک به ۲۸ درصد ضریب اهمیت شاخص را در اختیار دارد و هم‌زمان در بهار افزایش ۱۵.۲ درصدی قیمت دلاری را تجربه کرده است. صنایع شیمیایی با وزن ۱۲.۶۸ درصد و رشد ۷.۲ درصدی قیمت نیز فشار دیگری بر شاخص واردات وارد کرده‌اند. به این ترتیب، رشد ۹.۹ درصدی قیمت دلاری واردات بیش از همه با افزایش قیمت در گروه‌هایی همراه بوده که سهم بالایی در سبد وارداتی کشور دارند.
کفه قیمت تجارت به سود واردات سنگین شد
وقتی قیمت صادرات با آهنگی کندتر از قیمت واردات افزایش پیدا می‌کند، اثر آن در «رابطه مبادله» نمایان می‌شود؛ شاخصی که نسبت قیمت صادرات به قیمت واردات را می‌سنجد و نشان می‌دهد قدرت قیمتی صادرات کشور در برابر سبد وارداتی چگونه تغییر کرده است.
در طول یک سال گذشته، رابطه مبادله دلاری ایران در هر فصل عدد پایین‌تری را ثبت کرده است؛ این شاخص در بهار ۱۴۰۴ برابر با ۰.۶۶ بود، در تابستان به ۰.۶۳، در پاییز به ۰.۶۱ و در زمستان به ۰.۵۷ کاهش یافت و در بهار ۱۴۰۵ به ۰.۵۳ رسید. این روند نشان می‌دهد رشد سریع‌تر قیمت واردات تنها به سه ماه نخست امسال محدود نبوده و طی چند فصل ادامه داشته است.
در خوانش عدد ۰.۵۳ نیز باید به مبنای محاسبه شاخص توجه داشت؛ کاهش رابطه مبادله به این سطح به معنای آن نیست که یک واحد کالای صادراتی ایران دقیقاً نصف یک واحد کالای وارداتی ارزش دارد، زیرا شاخص‌ها بر پایه سال ۱۴۰۰ ساخته شده‌اند. آنچه از این تغییر می‌توان دریافت، رشد بسیار بیشتر قیمت واردات نسبت به صادرات از سال پایه تاکنون است.
در محاسبات ریالی نیز با وجود نوسان بیشتر شاخص، نتیجه کلی مشابه است؛ رابطه مبادله ریالی که در زمستان ۱۴۰۴ برابر با ۰.۲۱ بود، در بهار به ۰.۱۶ کاهش یافته است. جهش ۵۵.۱ درصدی قیمت ریالی واردات در برابر رشد ۱۷.۲ درصدی صادرات، نسبت دو شاخص را در نخستین فصل سال پایین آورده و نشان داده است که بهبود قیمت دلاری صادرات هنوز برای جبران رشد سریع‌تر قیمت واردات کافی نبوده است.
نظر شما